Publiek debacle
Edwin van Lacum

Kent u de term 'publiek debat'? Ik moet eerlijk toegeven dat ik er tot voor kort ook nooit van gehoord had. Maar sinds ik wetenschapscommunicatie studeer aan de Rijksuniversiteit Groningen, houd ik me er intensief mee bezig. Ik word tegenwoordig wakker met publieke debatten en ga ermee naar bed. Toch ben ik een van de weinige mensen die ermee bekend zijn.

Laat ik daarom eerst uitleggen wat een publiek debat is: een brede - door de overheid georganiseerde - maatschappelijke discussie over een controversieel onderwerp. Voorbeelden hiervan zijn debatten over klonen (1999) en eten & genen (2001). Bij dat laatste debat werden er een aantal discussiebijeenkomsten tussen burgers en deskundigen georganiseerd over genetisch gemodificeerd voedsel. Op basis van die discussies is er een eindrapport opgesteld dat uiteindelijk aangeboden is aan de politiek.

Op dit moment gaan er stemmen op om een soortgelijk debat te organiseren over een andere controversiële wetenschappelijke ontwikkeling: nanotechnologie. Dit is, in alle opzichten, een slecht idee. Publieke debatten zijn namelijk een volstrekt zinloze bezigheid en een enorme geldverspilling.

Er is namelijk iets fundamenteels mis met publieke debatten: ze worden opgedrongen door de overheid. Daarom zullen burgers zich er nooit door aangesproken voelen en daarom heeft het merendeel van de bevolking er nooit van gehoord. Onderwerpen die de burgers wel aanspreken, worden automatisch bediscussieerd in kranten en op TV - daar is de overheid niet voor nodig. Een debat zal niet echt gaan leven, als zij niet door de maatschappij zelf wordt geïnitieerd. De voorzitter van het debat over eten & genen, Jan Terlouw, geeft dit ook volmondig toe: "Natuurlijk leeft het niet. De meeste mensen kan het - met permissie - niets schelen."

Maar als een onderwerp niet echt 'leeft', waarom dan toch een debat organiseren? Idealisten zullen misschien denken dat de 'maatschappij' (c.q. een select groepje burgers) via een publiek debat de politiek - en zo het beleid - kunnen beïnvloeden. Deze gedachtegang bevat een aantal naïeve en foute vooronderstellingen.

Ten eerste trekt de politiek zich helemaal niks aan van de uitkomsten van publieke debatten. Neem het debat rond eten & genen. Zoals het NRC Handelsblad schreef: "De partijen denken heel verschillend over de voortgang van toepassingen van biotechnologie in voedsel. […] Maar allemaal wisten ze de conclusies [van het eindrapport] zo uit te leggen dat ze pasten bij hun eigen standpunten." Omdat het debat nooit echt geleefd heeft onder het publiek, kunnen politici doen wat ze willen met de resultaten. De burgers interesseert het toch niet.

Ten tweede is het illusie om te denken dat de politiek de macht in handen heeft. Al jaren is Nederland meer en meer tot een technocratie verworden. Het beleid wordt uitgestippeld en uitgevoerd door een groeiende groep vlijtige ambtenaren die denken dat zij het beste in staat zijn om de juiste beslissingen te nemen. De politiek kan dit beleid hoogstens een beetje bijsturen, maar de werkelijke macht ligt bij de technocraten.

Zo zijn belangrijke beslissingen rond de invoering van de euro en de groei van Schiphol praktisch zonder invloed van de politiek genomen. Zoals Wim Couwenberg, emeritus hoogleraar aan de Erasmus universiteit, het uitdrukt: "Achter de façade van de parlementaire democratie ontwikkelt zich geruisloos een corporatieve en technocratische staatsorde, waarin de electorale democratie verkommert."

Bestaan er dan geen andere goeie redenen om een publiek debat te organiseren? Je kan het toch ook opvatten als een vorm van voorlichting? Dat kan, maar dan is het wel hele dure voorlichting. Zo heeft het hele publieke debat rond eten & genen 5 miljoen euro gekost. Maar uit onderzoek (Flankerend Onderzoek Biotechnologie en Voedsel, in het kader van het publiek debat Eten & Genen) blijkt dat de bekendheid met genetisch gemodificeerd voedsel onder de Nederlandse bevolking door dat debat niet significant is toe- of afgenomen. Ik vind 5 miljoen euro een hoge prijs voor dat miezerige resultaat. Zo'n bedrag kan toch zeker beter besteed worden? Ook andere publieke debatten hebben nauwelijks invloed gehad op het informatieniveau van de gemiddelde burger.

Als je dus een werkelijk waardevol publiek debat wilt organiseren, moet je eerst de overheid reorganiseren. Tot die tijd blijft een publiek debat net zo zinloos als de discussie van een groep kleuters over de bestemming van het jaarlijkse schoolreisje: de juf beslist uiteindelijk toch. De vraag is of we echt af willen van de huidige technocratie. Misschien is het wel de beste methode om een complexe samenleving als de onze te besturen.

Hoe dan ook, als er met de uitkomsten van een publiek debat niks gedaan kan worden, dan is het alleen maar een middel om burgers een misplaatst gevoel van participatie te geven. Weg dus met het publieke debat.